Vì sao trăng thay đổi hình dạng?
Mặt trăng không tự phát sáng. Nó phản chiếu ánh nắng, và lúc nào cũng có một nửa được chiếu sáng. Điều thay đổi là phần sáng ấy quay về phía Trái Đất nhiều hay ít, tùy vị trí của mặt trăng so với Mặt Trời và Trái Đất trong lúc nó đi một vòng quanh chúng ta.
Nhiều người hiểu nhầm rằng pha trăng là do bóng Trái Đất che đi một phần. Thực ra bóng Trái Đất chỉ phủ lên mặt trăng khi có nguyệt thực, một hiện tượng riêng và hiếm hơn nhiều. Nhật thực chỉ xảy ra vào kỳ trăng mới, còn nguyệt thực chỉ vào kỳ trăng tròn, và không phải tháng nào cũng có vì quỹ đạo mặt trăng hơi nghiêng so với quỹ đạo Trái Đất.
Từ trăng mới này đến trăng mới sau mất khoảng 29,5 ngày. Vì thế trăng tròn lặp lại khoảng mỗi tháng, và ngày dương lịch của nó cứ trôi đi qua từng tháng.
Tám pha trăng trong một cái nhìn
Người ta chia chu kỳ thành tám pha. Bốn pha là các mốc chính: trăng mới, trăng thượng huyền, trăng tròn và trăng hạ huyền. Bốn pha còn lại nằm xen giữa, gồm hai lưỡi liềm và hai pha khuyết.
Ở Việt Nam, thuộc Bắc bán cầu, khi trăng đang đầy lên thì phần sáng nằm bên phải, khi trăng vơi đi thì phần sáng nằm bên trái. Người ở Nam bán cầu thấy ngược lại.
- Trăng mới. Mặt trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời, mặt hướng về ta chìm trong bóng tối.
- Trăng lưỡi liềm đầu tháng. Một vệt mỏng xuất hiện sau hoàng hôn, lớn dần trong tuần đầu.
- Trăng thượng huyền. Sáng một nửa, khoảng một tuần sau trăng mới.
- Trăng khuyết đầu tháng. Sáng hơn một nửa, đang tiến dần tới trăng tròn.
- Trăng tròn. Cả mặt trăng sáng, mọc khi mặt trời lặn.
- Trăng khuyết cuối tháng. Bắt đầu vơi nhẹ, mọc muộn hơn mỗi đêm.
- Trăng hạ huyền. Lại sáng một nửa, nhưng là nửa đối diện.
- Trăng lưỡi liềm cuối tháng. Vệt sáng mỏng dần, nhìn thấy rõ nhất lúc rạng sáng.
Mặt trăng và âm lịch của người Việt
Âm lịch mà chúng ta dùng để tính Tết, rằm, mùng một thực ra là âm dương lịch: tháng dựa theo chu kỳ mặt trăng, năm điều chỉnh theo Mặt Trời. Một tháng âm lịch bắt đầu từ ngày có trăng mới nên mùng một thường đi cùng trăng mới, còn rằm thường trùng hoặc gần với trăng tròn. Có lúc lệch một ngày vì cách chia ngày và tính theo giờ Việt Nam.
Cũng vì thế mà Tết Trung thu, rằm tháng Tám, luôn rơi vào đêm trăng gần tròn. Nhiều gia đình vẫn thích ngồi dưới trăng, bày bánh và trái cây, nhìn lũ trẻ rước đèn. Đó là nét văn hóa đẹp, còn trăng ở góc nhìn thiên văn chỉ là hòn đá phản chiếu ánh nắng, nhưng hai cách nhìn ấy không mâu thuẫn nhau.
Dùng pha trăng như một nhịp nhắc nhở
Trong thực hành tâm linh hiện đại, nhiều người xem trăng mới là lúc đặt ra ý định, trăng tròn là lúc nhìn lại và buông bớt. Đó là biểu tượng và thói quen cá nhân, không phải khoa học, và không có bằng chứng cho thấy mặt trăng ảnh hưởng đến may rủi, sức khỏe hay tiền bạc.
Nếu bạn thích ý tưởng này, hãy giữ nó thật nhẹ nhàng. Một quyển sổ nhỏ và mười phút yên tĩnh mỗi tháng đã đủ. Nếu dùng nến, hãy đặt xa rèm cửa và đừng để cháy khi không có người.
Câu hỏi thường gặp
Hôm nay là trăng gì?
Công cụ ở đầu trang hiển thị pha trăng của ngày hôm nay theo giờ của bạn, phần trăm bề mặt được chiếu sáng, cùng ngày trăng tròn và trăng mới tiếp theo.
Rằm và trăng tròn có luôn cùng một ngày không?
Thường là gần nhau nhưng không phải lúc nào cũng trùng. Rằm là ngày 15 âm lịch, còn trăng tròn là thời điểm thiên văn cụ thể, có thể rơi vào ngày 14, 15 hoặc 16 âm lịch.
Trăng thượng huyền và hạ huyền khác nhau thế nào?
Thượng huyền là khi trăng sáng một nửa sau trăng mới, đang đầy lên. Hạ huyền là khi trăng sáng một nửa sau trăng tròn, đang vơi đi.
Pha trăng có ảnh hưởng đến tâm trạng hay giấc ngủ không?
Một số người kể rằng họ ngủ khó hơn quanh đêm trăng tròn, nhưng bằng chứng khoa học chưa thống nhất. Bạn nên theo dõi cảm nhận của mình và giữ thói quen ngủ đều đặn.