Vì sao gọi là “quarter” mà lại sáng một nửa?
Tên tiếng Anh first quarter nghĩa là “một phần tư đầu”, vì mặt trăng đã đi được một phần tư quỹ đạo kể từ trăng mới. Còn từ góc nhìn của ta, nó trông như hình bán nguyệt: một nửa vầng trăng sáng. Tiếng Việt gọi pha này là trăng thượng huyền.
Lúc này góc giữa Mặt Trời, Trái Đất và mặt trăng khoảng chín mươi độ. Mặt trăng mọc quanh buổi trưa, lên cao nhất vào lúc hoàng hôn và lặn quanh nửa đêm.
Thời điểm tốt để nhìn kỹ bề mặt trăng
Ranh giới sáng tối trên mặt trăng gọi là đường phân chia. Dọc đường này, ánh nắng chiếu xiên khiến các miệng núi lửa và dãy núi tạo bóng dài, nên chi tiết hiện lên rất rõ. Trăng tròn thì ngược lại, ánh nắng chiếu thẳng khiến bề mặt trông phẳng.
Vì vậy trăng thượng huyền là dịp lý tưởng để dùng ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ. Bạn thử tìm các vùng “biển” tối cùng những miệng núi lửa nằm sát đường phân chia, chúng nổi lên rất rõ.
Thượng huyền trong cách gọi âm lịch
Người Việt dùng từ thượng huyền và hạ huyền để gọi hai nửa vầng trăng trong tháng. Thượng huyền rơi vào khoảng mùng bảy, mùng tám âm lịch, hạ huyền khoảng hai mươi hai, hai mươi ba. Đây chỉ là con số xấp xỉ vì độ dài tháng âm lịch không cố định.
Trong sách vở và ca dao cũ, hai từ này đôi khi xuất hiện như cách đo thời gian. Ngày nay chúng ta thường nhìn công cụ tra cứu trên điện thoại, nhưng đứng ngoài sân nhìn lên một vầng trăng sáng nửa người vẫn là cảm giác dễ chịu.
Nhịp trăng như một lời nhắc
Trong cách nhìn biểu tượng, pha này thường gắn với hành động: bạn đã khởi sự được một tuần, đến lúc xem điều gì đang vướng. Nếu bạn có đặt ý định vào trăng mới, hãy thử kiểm tra tiến độ và điều chỉnh bước tiếp theo.
Đây là cách tự nhắc mình, không phải điều trăng làm thay cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Trăng thượng huyền là ngày nào âm lịch?
Thường vào khoảng mùng bảy, mùng tám âm lịch, nhưng có thể lệch một ngày tùy chu kỳ trong tháng đó.
Trăng thượng huyền có sáng bên nào?
Ở Việt Nam và các nước Bắc bán cầu, phần sáng nằm bên phải. Ở Nam bán cầu thì ngược lại, phần sáng nằm bên trái.
Thượng huyền và hạ huyền khác nhau thế nào?
Thượng huyền là nửa vầng trăng sau trăng mới, đang đầy lên. Hạ huyền là nửa vầng trăng sau trăng tròn, đang vơi đi và sáng bên đối diện.