ข้างขึ้นข้างแรมคืนนี้ และดวงจันทร์กำลังไปทางไหน

ทำไมดวงจันทร์ถึงเปลี่ยนรูปร่าง

ดวงจันทร์ไม่ได้เปล่งแสงเอง แต่สะท้อนแสงอาทิตย์ และครึ่งหนึ่งของดวงจันทร์สว่างอยู่เสมอ สิ่งที่เปลี่ยนไปคือสัดส่วนของด้านสว่างที่เรามองเห็นจากโลก ซึ่งขึ้นกับมุมระหว่างดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์ขณะที่ดวงจันทร์โคจรรอบเรา

หลายคนเข้าใจผิดว่าเงาของโลกบังดวงจันทร์ในแต่ละคืน ความจริงเงาโลกจะทอดถึงดวงจันทร์เฉพาะตอนจันทรุปราคาเท่านั้น ซึ่งเกิดไม่บ่อยและเป็นเรื่องแยกจากข้างขึ้นข้างแรม

หนึ่งรอบจากจันทร์ดับถึงจันทร์ดับครั้งถัดไปยาวราว 29.5 วัน เพราะอย่างนั้นวันที่จันทร์เต็มดวงในปฏิทินสุริยคติจึงเลื่อนไปมาทุกเดือน ไม่ตรงวันเดิมเสมอ

แปดช่วงของดวงจันทร์ที่ควรรู้จัก

คนดูดาวมักแบ่งรอบเป็นแปดช่วง สี่ช่วงหลักคือจันทร์ดับ ข้างขึ้นครึ่งดวง จันทร์เต็มดวง และข้างแรมครึ่งดวง ส่วนอีกสี่ช่วงคือช่วงเสี้ยวและช่วงค่อนดวงที่คั่นอยู่ระหว่างกลาง

ถ้ามองจากประเทศไทย ซึ่งอยู่ซีกโลกเหนือ ในช่วงข้างขึ้นด้านสว่างจะอยู่ทางขวาของดวงจันทร์ แล้วค่อยๆ หดไปทางขวาในช่วงข้างแรม

• จันทร์ดับ ดวงจันทร์อยู่ระหว่างโลกกับดวงอาทิตย์ ด้านสว่างหันออกจากเรา
• ข้างขึ้นเสี้ยว เส้นบางๆ ปรากฏทางทิศตะวันตกหลังอาทิตย์ตก
• ข้างขึ้นครึ่งดวง สว่างครึ่งหนึ่ง ผ่านมาประมาณหนึ่งสัปดาห์ของรอบ
• ข้างขึ้นค่อนดวง สว่างมากกว่าครึ่ง กำลังเข้าใกล้คืนเพ็ญ
• จันทร์เต็มดวง เห็นเต็มหน้า ขึ้นราวพระอาทิตย์ตกดิน
• ข้างแรมค่อนดวง เริ่มพร่องลงเล็กน้อยและขึ้นช้าลงทุกคืน
• ข้างแรมครึ่งดวง สว่างครึ่งหนึ่งอีกครั้ง แต่เป็นอีกด้านหนึ่ง
• ข้างแรมเสี้ยว เส้นบางๆ ที่ค่อยๆ เลือนในฟ้าก่อนรุ่งสาง

นับค่ำแบบไทย ขึ้นกี่ค่ำ แรมกี่ค่ำ

ปฏิทินจันทรคติไทยนับวันตามดวงจันทร์ ช่วงข้างขึ้นนับตั้งแต่ขึ้น 1 ค่ำ ไปจนถึงขึ้น 15 ค่ำซึ่งตรงกับคืนจันทร์เต็มดวง จากนั้นเข้าสู่ข้างแรม นับแรม 1 ค่ำ ไปจนถึงแรม 14 หรือแรม 15 ค่ำ ขึ้นกับว่าเดือนนั้นมี 29 หรือ 30 วัน

วันขึ้นและแรม 8 ค่ำ รวมถึง 15 ค่ำ คือวันที่คนไทยเรียกว่าวันพระ ซึ่งตรงกับช่วงครึ่งดวงและช่วงเต็มดวงหรือดับพอดี หลายครอบครัวใช้วันเหล่านี้เป็นจังหวะไปวัด ใส่บาตร หรือพักจากความวุ่นวาย ถ้าอยากอ่านเรื่องวันพระโดยตรง ลองดูหน้าปฏิทินรายเดือนของเรา

ที่จริงมนุษย์ใช้ดวงจันทร์เป็นปฏิทินมานานกว่าจะมีปฏิทินกระดาษ และข้างขึ้นข้างแรมก็ยังเป็นวิธีที่เห็นด้วยตาได้ง่ายที่สุด

ลอยกระทงกับคืนเพ็ญที่คนไทยรอ

คืนจันทร์เต็มดวงที่คนไทยรู้จักดีที่สุดน่าจะเป็นวันลอยกระทง ซึ่งตรงกับขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ครอบครัวพากันไปริมน้ำ ปล่อยกระทงเล็กๆ และมองดวงจันทร์ที่ลอยสูงเหนือแม่น้ำ จะเป็นแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำปิง หรือคลองหน้าบ้านก็ได้บรรยากาศไม่แพ้กัน

นอกจากนั้นยังมีเพ็ญเดือนอื่นที่คนกรุงเทพฯ ชอบมองจากระเบียงคอนโดหรือสะพานลอย บางคนใช้คืนเพ็ญเป็นข้ออ้างชวนเพื่อนไปนั่งร้านกาแฟเปิดดึก

ทั้งหมดนี้เป็นวัฒนธรรมและความเพลิดเพลิน ไม่มีหลักฐานว่าดวงจันทร์เปลี่ยนโชค สุขภาพ หรือการเงินของใคร ให้มองเป็นโอกาสทบทวนตัวเองสักครู่ก็พอ

พิธีเล็กๆ ที่คนยุคนี้ทำกับดวงจันทร์

ในโลกออนไลน์ คนจำนวนไม่น้อยใช้จันทร์ดับเป็นเวลาเขียนเป้าหมายและใช้คืนเพ็ญเป็นเวลามองย้อนกลับไปว่าเดือนที่ผ่านมาเป็นอย่างไร แค่สมุดเล่มเดียวกับเวลาเงียบๆ สิบนาทีก็เพียงพอ ไม่ต้องมีอุปกรณ์พิเศษ

ถ้าจะจุดเทียนประกอบ ให้วางห่างผ้าม่านและอย่าทิ้งไว้โดยไม่มีคนดู