Mưa sao băng là gì
Khi Trái Đất đi qua dải bụi mà sao chổi hay tiểu hành tinh để lại, những hạt cỡ hạt cát lao vào khí quyển với tốc độ hàng chục km mỗi giây và cháy sáng ở độ cao khoảng 80 đến 100 km. Vệt sáng đó gọi là sao băng, dù nó chẳng phải ngôi sao nào. Vì các hạt bay song song, các vệt trông như tỏa ra từ một điểm gọi là điểm phát xạ, và tên trận mưa lấy theo chòm sao chứa điểm ấy.
Mỗi năm Trái Đất đi qua các dải bụi ấy vào gần cùng ngày, nên các trận mưa quay lại đúng lịch. Bạn không cần kính thiên văn hay ống nhòm, chỉ cần kiên nhẫn và bầu trời tối.
Chín trận trong năm
Bảng ở đầu trang cho biết cực đại dự kiến theo giờ Việt Nam và độ sáng Mặt Trăng đêm ấy. Mỗi trận có một trang riêng:
- Quadrantids: đầu tháng 1, đỉnh rất ngắn, xem được vào gần sáng.
- Lyrids: cuối tháng 4, một trong những trận mưa được ghi chép lâu đời nhất.
- Eta Aquariids: đầu tháng 5, bụi của sao chổi Halley, hợp với vùng nhiệt đới.
- Perseids: tháng 8, trận được yêu thích nhất của mùa hè phương bắc.
- Draconids: tháng 10, thường yếu nhưng từng bùng nổ, hợp xem lúc chập tối.
- Orionids: cuối tháng 10, sao băng rất nhanh, cũng từ Halley.
- Leonids: tháng 11, trận của những cơn bão sao băng lịch sử.
- Geminids: giữa tháng 12, mạnh nhất năm.
- Ursids: quanh đông chí, trận nhỏ của bắc bán cầu.
Trận nào hợp với Việt Nam
Việt Nam nằm trong khoảng 8° đến 23° vĩ Bắc, một vị trí thuận lợi: cả điểm phát xạ phương bắc lẫn phương nam đều lên được. Geminids, Orionids, Leonids, Lyrids và Eta Aquariids cho kết quả tốt trên cả nước. Perseids và Quadrantids xem được từ nửa sau đêm. Draconids có lợi thế là lên cao ngay đầu tối, còn Ursids vốn đã là trận nhỏ.
Thời tiết mới quyết định hơn cả: mây che thường làm hỏng cả một đêm, nên hãy xem dự báo và chừa sẵn đêm kế bên.
Cách quan sát và đọc bảng
Hãy tìm nơi tối, xa đèn đường, chờ mắt quen bóng tối 20 đến 30 phút, nằm trên ghế xếp và nhìn lên cao khoảng 45°, đừng dán mắt vào điểm phát xạ. Phần lớn các trận khá hơn sau nửa đêm, khi Trái Đất lao thẳng vào dải bụi (Draconids là ngoại lệ).
ZHR là số sao băng mỗi giờ trong điều kiện lý tưởng; thực tế bạn sẽ thấy ít hơn. Trăng sáng làm mờ các vệt yếu, nên độ sáng Mặt Trăng trong bảng càng thấp càng tốt. Về chu kỳ của Mặt Trăng, xem pha Mặt Trăng; ngắm trời còn có nhật thực và nguyệt thực. Ước điều gì khi thấy sao băng chỉ là một nét dân gian dễ thương.
Câu hỏi thường gặp
Có cần kính thiên văn để xem mưa sao băng không?
Không. Mắt thường tốt nhất vì tầm nhìn rộng; ống nhòm hay kính thiên văn chỉ thu một vùng quá nhỏ.
Sao băng có phải là ngôi sao không?
Không. Đó là hạt bụi cháy trong khí quyển và tắt trong chưa đầy một giây.
Giờ nào xem tốt nhất?
Thường là sau nửa đêm đến trước bình minh. Draconids hợp buổi tối, còn Geminids đã khá tốt từ giữa buổi tối.